Діни білім сапасы және радикалды ағымдар: Қазақстан қоғамындағы себеп-салдарлық байланыс
Қазақстан қоғамындағы діни ахуал мәселесі соңғы жылдары ғылыми, мемлекеттік және қоғамдық деңгейде өзекті тақырыптардың біріне айналды. Формалды тұрғыда елдегі конфессияаралық келісім мен тұрақтылық сақталғанымен, діни сана мен тәжірибе деңгейінде бірқатар қайшылықты үрдістер байқалады. Бұл үрдістердің ішінде ең маңыздысы – діни білім сапасының жеткіліксіздігі мен оның радикалды ағымдардың таралуымен өзара байланысы.
Дін – тек сенім жүйесі ғана емес, ол әлеуметтік мінез-құлықты, құндылықтарды және қоғамдық қатынастарды қалыптастыратын маңызды институт. Сондықтан дінді қате немесе үстірт түсіну жеке деңгейдегі қателікпен шектелмей, кең ауқымды әлеуметтік тәуекелдерге алып келуі мүмкін.
Дәстүрлі діни сана және оның трансформациясы
Қазақ қоғамында ислам тарихи тұрғыда ханафи мазхабы негізінде қалыптасып, ұлттық мәдениетпен үйлесім тапқан. Бұл модель діни төзімділікке, әлеуметтік бейімделгіштікке және қоғамдық келісімге негізделген.
Алайда қазіргі кезеңде осы дәстүрлі модельге балама ретінде радикалды интерпретациялар таралуда. Олар:
- діни мәтіндерді контекстен тыс түсіндіру;
- тарихи-мәдени тәжірибені жоққа шығару;
- қоғамды «дұрыс» және «бұрыс» деп бөлетін бинарлы көзқарас қалыптастыру.
Мұндай трансформация діни бірегейліктің фрагментациясына және әлеуметтік поляризацияға әкеледі.
Радикалды ағымдардың таралу механизмдері
Радикалды идеологиялар қоғамға бірден агрессивті формада енбейді. Олар, әдетте, кезеңдік және бейімделген стратегияны қолданады.
Бірінші кезеңде – сенім қалыптастыру жүзеге асады. Бұл кезеңде қайырымдылық қызмет, тіл курстары, діни сауат ашу сабақтары сияқты бейтарап көрінетін құралдар пайдаланылады.
Екінші кезеңде – когнитивтік ықпал ету басталады. Діни терминдер («таухид», «бидағат» және т.б.) белгілі бір идеологиялық бағытта түсіндіріліп, адамның бұрынғы дүниетанымына күмән келтіріледі.
Үшінші кезеңде – радикализация процесі жүреді. Бұл кезде тұлға дәстүрлі діни институттардан алшақтап, жабық топтарға қосылады және альтернативті идеологиялық жүйені қабылдайды.
Бұл модель халықаралық зерттеулерде сипатталған «біртіндеп радикализация» (gradual radicalisation) процесімен сәйкес келеді.
Жастар факторы және осалдық мәселесі
Радикалды ағымдардың негізгі нысанасы – жастар. Әсіресе 17–40 жас аралығындағы азаматтар бұл ықпалға жиі ұшырайды.
Бұл бірнеше факторлармен түсіндіріледі:
- өмірлік құндылықтардың қалыптасу кезеңі;
- әлеуметтік және кәсіби өзін-өзі анықтау үдерісі;
- жаңа ақпаратқа ашықтық;
- сыни ойлау дағдыларының жеткіліксіздігі.
Жастардың бір бөлігі діни білімді жүйелі түрде емес, интернет пен бейресми орта арқылы алады. Бұл өз кезегінде ақпараттың сапасы мен сенімділігіне қатысты тәуекелдерді арттырады.
Діни білім беру жүйесіндегі институционалдық проблемалар
Қазақстандағы діни білім беру жүйесін талдау оның бірқатар құрылымдық кемшіліктерін көрсетеді.
Біріншіден, мектеп деңгейіндегі дінтану пәні жеткілікті дәрежеде дамымаған. Оның мазмұны, көлемі және әдістемесі өңірлер бойынша әркелкі.
Екіншіден, білікті кадр тапшылығы байқалады. Дінтанушылар мен теологтардың саны мен сапасы қоғам сұранысына толық жауап бермейді.
Үшіншіден, оқу-әдістемелік базаның бірізділігі жоқ. Бұл білім беру процесінің тиімділігін төмендетеді.
Нәтижесінде, діни ағарту жұмыстары жүйелі сипат алмай, фрагменттелген түрде жүзеге асырылады.
Халықаралық тәжірибе және салыстырмалы талдау
Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, тиімді діни білім беру жүйесі дәстүр мен заманауи білімді үйлестіруге негізделуі тиіс.
Мысалы, Түркия моделінде:
- діни білім мемлекеттік бақылауда;
- мектеп бағдарламасына енгізілген;
- теологиялық кадрлар жүйелі дайындалады.
Ал кейбір елдерде тек дәстүршіл немесе тек реформаторлық бағыттың басымдығы қоғамда екі шектің қалыптасуына әкелген:
- Заманауи шындықты қабылдай алмайтын консервативті топтар
- Дәстүрді толық жоққа шығаратын радикалды бағыттар
Бұл тәжірибе Қазақстан үшін теңгерімді модельдің маңыздылығын көрсетеді.
Қауіптер мен салдарлар
Діни білім сапасының төмендігі мен радикалды идеологиялардың таралуы келесі салдарға әкелуі мүмкін:
- қоғамдағы сенім дағдарысы;
- әлеуметтік бөлінушілік;
- отбасылық және тұлғааралық қатынастардың бұзылуы;
- экстремистік көзқарастардың қалыптасуы;
- ұлттық қауіпсіздікке қатер.
Бұл тәуекелдер ұзақ мерзімді перспективада қоғамның тұрақтылығы мен дамуына кері әсер етеді.
Қорытынды және ұсынымдар
Жүргізілген талдау көрсеткендей, діни радикализм мәселесі тек құқықтық немесе қауіпсіздік тұрғысынан қарастырылмауы тиіс. Бұл – ең алдымен білім беру және идеологиялық жұмыс мәселесі.
Тиімді алдын алу үшін:
- діни білім беру жүйесін институционалдық тұрғыда күшейту;
- бірыңғай оқу стандарттарын енгізу;
- білікті мамандар даярлау;
- жастарға бағытталған ғылыми негізделген контрнарративтер әзірлеу;
- ақпараттық кеңістікте жүйелі мониторинг жүргізу қажет.
Қорытындылай келе, сапалы діни білім – радикалды идеологияларға қарсы ең тиімді ұзақ мерзімді құрал. Бұл бағыттағы саясат стратегиялық деңгейде жүзеге асырылуы тиіс, себебі ол қоғамның тұрақтылығы мен ұлттық қауіпсіздіктің негіздерінің бірі болып табылады.
Автор: Г. Шынтемірқызы материалы негізінде